Гэр бүлийн харилцаа ба эр эм хүмүний сэтгэхүйн ялгамж онцлогийг ойлгохуй 1

Монголд гэр бүл салалтын шалтгаан нь нэг л зүйлээс бус, хэд хэдэн хүчин зүйлийн нийлбэр байдаг. Сүүлийн жилүүдийн хандлагаас харахад дараах үндсэн шалтгаанууд хамгийн түгээмэл байна:

💔 1. Харилцааны үл ойлголцол, итгэлцлийн асуудал

💸 2. Санхүүгийн дарамт, эдийн засгийн хүндрэл

🍺 3. Архидалт, донтолт

👩‍👧 4. Гэр бүлийн үүрэг, хариуцлагын тэнцвэргүй байдал

💔 5. Үнэнч бус байдал (араар тавих)

🧠 6. Сэтгэл зүйн бэлтгэл дутмаг, эрт гэрлэлт

🏙 7. Хотжилт, амьдралын хэв маягийн өөрчлөлт

Монголд салалтын гол шалтгаан нь:

👉 харилцааны асуудал + санхүүгийн дарамт + амьдралын хэв маягийн өөрчлөлт гэсэн нийлмэл хүчин зүйлс байдаг.

👩 Эмэгтэйчүүдийн хувьд:

• Сэтгэлзүйн халамж дутмаг
• Хариуцлага тэнцвэргүй (гэр + ажил)
• Архидалт, гэр бүлийн дарамт
• Хайр, анхаарал буурах

👉 Ихэнхдээ: “би ганцаараа бүхнийг үүрч байна” гэсэн мэдрэмж

👨 Эрэгтэйчүүдийн хувьд:
• Санхүүгийн дарамт
• Хүндлэгдэж, үнэлэгдэж чадахгүй байх мэдрэмж
• Харилцааны зөрчилд дасан зохицох чадвар сул
• Зарим тохиолдолд гадуур харилцаа

👉 Ихэнхдээ: “намайг ойлгохгүй байна” гэсэн мэдрэмж

Дээрх мэдээлэлийг судалгаанаас харж болно. Энэ бүхнээс харахад эмэгтэй эрэгтэй хүмүүс ойлголцолд хүрж гэр бүл зохиоход Туяа Цэцгээ хэн байхаас үл хамаарч эмэгтэй хүний онцлог юу юм бэ гэдгийг ойлгох , нөгөө талаас Болд Баатар хэн байхаас үл хамаарч эрэгтэй хүний онцлог мөн чанар юу юм бэ гэдгийг ойлгох нь гэр бүлийн харилцаанд ихээхэн нөлөөлдөг байх юм.

Хамгийн энгийн жишээг хэлье : Эрэгтэй хүн нөхөр аав хүү хэн ч байсан тэнд байгаа тавьсан юмыг аваад ир гэхэд олдоггүй . Энэнд нь ээжүүд эхнэр хэн ч бай бухимдах үе байдаг.

Тэгвэл эмэгтэй хүн хөдөлгөөнгүй зүйлийг олж илрүүлэх чадамж нэн өндөр, эр хүн бол олохгүй гэдэгт бүрэн итгэлтэй байж болно. Харин эмэгтэй хүн хөдөлж байгаа зүйлийг олдоггүй. Энэ нь нэн эртний өвүг дээдэс маань эмс голчлон түүвэр эрхэлж, жимс ургамал навч , идэш уушийн хөдөлгөөнгүй талбарын ажил үйл эзэмшиж байснаас улбаалан хөдөлгөөнгүй зүйлийг ялган таних чадвар удамших шинжтэй болон хөгжсөн. Харин эрс анчин гөрөөчин хөдөлгөөнт бүхний араас хөөцөлдөн гүйж байсан онцлогоос хөдөлгөөнт байг илүү анзаарах шинж чанартайгаар хөгжсөн нь удамшсан шинжтэйгээс хамаардаг байх нь.   

Цаашлаад энэ тархин онцлог дохио хүлээн авах ялгаа нь хайр дурлал, бие биеэ шохоорхох сэтгэл зүйд ч нөлөөлдөг. Эр хүмүн өөрийн сонгосон эмэгтэйд таалагдмаар байвал ойрт ойрт ойрт, нарийн сормуус, уруулын хэлбэрийг ойроос харж байж, арьсны үрчлээнүүдийг нүхтэй нь хамт харж байж эм хүмүн дурлана. Эм хүмүн эр хүмүнд гоо зүйн сэтгэгдэл төрүүлмээр байвал холд холд холд, чамайг бүтнээр чинь харж хөлийг үзүүрээс толгой оройг хүртэл ерөнхийд нь харж байж л эр хүмүн дурлана. Яг энэ үзэгдэл гэр бүлийн харилцаанд нөлөөлнө. Эм хүмүн шивнэх яриагаар эр хүмүнд үг хэлж байвал ойлголт нь илүү хурдан байдаг. Өндөр дуугаар олон давтамжтай ярихаар ойлголтын мөр үлдэхгүй сарнимал дохио болно. Харин эр хүмүн нэг зүйлээ олон давтаж хэлэх шаардлагатайгаа ухамсарлаж хайртай хайртай хайртай, дуртай дуртай дуртай, хөөрхөн хөөрхөн хөөрхөн гээд зуршил мэтээр хэлээд байвал эм хүмүн чамд сэтгэлтэй байсаар байна. Эм хүмүүнүүд богино ойтой учир өчигдөр хайртай гэж хэлснийг маргааш мартана. Эр хүмүнийг өөрийн дэргэд байлгая гэвэл шивнээ яриа хийж бай, эм хүмүнийг үүрд дэргэдээ байлгахыг хүсвэл давтамжит яриа хийж бай .

Энэ мэт маш энгийн зүйлд гэр бүлийн харилцаанд томоохон нөлөөл үзүүлдэг гэвэл та яах ёстойгоо тунгааж туршаад үзнэ биз.

Дээр өгүүлсэн гэр бүл салалтын нэг гол шалтгаан бол Архидалт, донтолт.

Тэгвэл би юуг мэдэх ёстой вэ?

Монгол домчийн судар 2 буюу "Бодь засал" сударт цаг үед нийхэмд хамгийн элбэг байдаг донтолтыг аравлан жагсаасан байдаг : 

1. Чихэр донтолт-Оюун сэргэг мэдрэмжийн донтолт 

2. Сархдын донтолт- Тайтгарлын донтолт. Сархдад донтож байна гэдэг нь сэтгэлзүйн хувьд тайтгаралд донтож байгаа гэсэн үг.

3. Эрчийн донтолт - Сэтгэл зүйд эрч хүчийг мэдрэх донтолт

4. Хөөрлийн донтолт- Сэтгэл хөөрөх мэдрэмжинд донтоно. Эдлэг талаасаа үнэртэн хөөрөл мэдрүүлдэг. Үүнд хамгийн элбэг нь тамхи, үнэртэй ус, гоо сайхны бүтээгдэхүүн

5. Дайчлагдах донтолт- Хүмүний өөрийн биеийн зориг идэвхийг гаргадаг шүүрэл тогтолцооны донтолт.

6. Өвдөлт намжилтын донтолт- Урт хугацаанд өвчилсөн архаг суурь авчинтэй хүмүүст элбэг тохиолдоно

7.Нойрсолтын донтолт - Мэдрэл туйлдал ядаргааны хэт туйлшрал ажлын албадын үед тархиа амраах гэсэн хүсэл эрмэлзлэл нь нойрсолтын донтолд өртөнө.

8.  Идэхийн донтолт- Сэтгэл гутралаас үүсдэг. Тухайн гутарч буй нөхцөлөө эрч хүчээр давах сэдэл, хандлагаар үүсдэг.

9. Эс идэхийн донтолт - Хүмүн өөрөө өлсөх , өвдөх үедээ бие нь бага хэмжээний тайтгарах бодис ялгаруулдаг түүгээрээ тайтгарлыг мэдрээд хоолоо сойх, бага идэх мэдрэмжийг аваад байдаг. 

10. Хуялжин янаглахуйн донтолт- Хүмүн бодис шүүрлийн дотроос хуялыг үйл ажиллагаа нь асар их өвчин намдаах, тайтгаруулах, эрч хүч мэдрэх бүлэг шүүрэл байдаг. Энэ шүүрлээ идэвхжүүлэх байдлаар донтож болно.

11. Дэлгэцийн донтолт- Өөрийн зүгээс орчин үеийн хүмүүст их ажиглагдаж байгаа болохоор энэ донтолтыг судар дээр байхгүй ч нэмчихлээ. Гэхдээ дээрх 10 донтолтын нэгэнд хамаарч байж болох юм.

Эдгээр донтолтоос гэр бүлийн харилцаанд хамгийн их нөлөөлөл үзүүлдэг нь сархдын донтолт, Хуялжин янаглахуйн донтолт , Дэлгэцийн донтолт байж магад. 

 Хүмүн өөрөө донтолттой гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхөд бэрх . Аливаа донтолт бүрийн ард таашаал орших тул түүнээсээ хагацаж тухайн сэтгэл хөдлөлөөсөө ангижирна гэдэг биелэгдэшгүй даалгавар  мэт санагддаг. Ер нь хүмүний амьдрал, сэтгэл хөдлөлд дадлыг устгах нь хамгийн хүнд заслын хэлбэр гэхдээ боломжгүй зүйл биш.

Юуны өмнө ийм донтолтуудыг үүсгээд байгаа сэтгэл зүйн дарамт юунаас үүсдэг вэ гэдэг нь сонин бөгөөд бидний заавал мэдвэл зохих зүйл байх. Энэ донтолтуудыг ойлгох гээд оролдвол ямар нэгэн байдлаар тайтгарал таашаал авахын тулд бий болоод байгаа нь ажиглагдана. Тэгвэл тэр таагүй байдлыг үүсгэдэг айдас, эмээлт, санаа зоволт, ичих гэсэн мэдрэмжүүдийг эрэгтэй эмэгтэй хүн дээр яаж ялгаатай байдгийг ойлгох юм бол гэр бүлийн харилцаагаараа ийм асуудалд орохгүй байж ч болох юм шиг. Өөрөөр хэлбэл бие биедээ дэм болж тайтгарлыг илүү сайхан харилцаанаасаа олж авч болох юм. 

Жишээ нь  ичих мэдрэмж эр эм хүмүн дээр илүү ялгаатай байгааг энэ сударт бичсэн байсан нь анхаарал татав. Энэ нь эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс бие биеэ ойлгоход дэмтэй санагдав .

Ичгүүр гэж юу вэ гэвэл өөрийн үнэ цэнэд хамаатах билгийн шинжит айдас юм. Эр хүйсийг бодвол  эм хүйс ичгүүр мэдрэх нь өндөр. энэ нь эм хүмүний үржил зүй тогтол нь хуял сэдлээс авахуулаад үрийг тээх, төрүүлэх, өсгөх гэх урт хугацааны бие сэтгэлийн нэг туйлт үрийг өсгөх сэтгэлзүй гардаг хувь үзэл нь биеийн үнэ цэнэтэй шууд холбогддогтой хамаатай. Харин эрчүүд нь богино хугацаанд үр тогтоож харьцангуй идэвхт байдаг тул ичгүүр зовлон нь бага бөгөөд холбогдох байц нь нэр хүндтэй хамаатдаг. Эр хүйсийн хувьд урт хугацаанд байгуулсан нэр төр түүний тогтворт байдал нь айдас эмээтлээ давах хүч болдог. Нэр хүндэд халдах орон зайг мэдэрвэл айдас эмээтлээс илүү ичгүүр мэдэрдэг өвөрмөц үзэгдэлтэй. Иймээс ичгүүрийг эр хүн нэр хүндээр, эм хүн бие цогцсоор мэдэрнэ. Эр хүний нэр төр тогтворгүй болоход бэлгийн чадвар унаж, эм хүмүний бие рүү шууд халдах довтолгоонд шүүрэл тогтолцоо алдагдаж, булчирхайн өвчлөл үүсдэг нь ажиглагддаг гэж сударт  бичсэн байна.

Миний мэдэх нэг найзын маань гэр бүлд яг ийм байдал үүсэн гэр бүлийн хүчирхийлэл үүссэн байдаг. Тэр найз маань өндөр албан тушаалтай бүсгүй байхдаа энгийн нэг жолооч залуутай суусан юм л даа. Гэвч эхнэр нь маш нэр хүндтэй ажлын хамт олондоо хүндлэгдэн ажилладаг байсан нь нөхөрт нь доромжлол мэт санагддаг байсны улмаас тайтгарал олж авахын тулд гэр бүлээс гадуур харилцаа үүсгэж , гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэх болсон байж болох юм. Энэ нь тэгээд гэр бүл салалтын үндсэн шалтгаан болсон байх. Тэгвэл шийдэл нь юу байсан юм бол гэж бодох юм бол эр хүн энэ байдлыг даван туулахын тулд илүү нэр алдар олж авахын тулд сурч боловсрох, эхнэр илүү их хүндэтгэлийг гэр бүлийн харилцаандаа бий болгохыг хичээх байсан юм болов уу? Энэ бүхэн мэдээж яг өөр дээрээ тулаагүй болохоор би бол ингэж тунгааж байна харин яг энэ тууллыг туулсан хүмүүсийн хувьд бас арай өөр шийдэл ярих ч байсан байж магад. Энэ бүгдээс юу суралцах вэ л гэдэг хүн бүрийн асуудал шүү дээ. Яг ингэх ёстой тэгэх ёстой гэж биш эр хүн эмэгтэй хүний онцлог ийм байдаг гэдгийг мэдснээр нөхцөл байдлыг ойлгон зөв хандлагыг бий болгоход орших байх... 

 

"Тусгаар тогтнол, бошиг сахигч" киноны талаарх сэтгэгдэл

 Ойрд кинотеатрт кино үзээгүй байж байгаад залуухан найз нарынхаа урилгаар энэ киног үзэхээр ярилцлаа.

Киноны талаар ганц 2 сэтгэгдэл уншсан болохоор энэ киног үзэх хүсэлтэй минь давхцаад сайхан завшаан боллоо.

Яагаад ч юм киног үзэж дууссаны дараа цурхиран уйлмаар санагдсан. Үнэндээ кино үзэж байхад ч гэсэн нулимс минь чимээгүй урсан гарч л байсан л даа.  Хүүхэд байхад 4,5  ангид л  байсан байх нэг удаа сонин уншиж байсан чинь Дилов хутагт Жамсранжав гуайн талаар нэг нийтлэл бичигдсэн байсныг би маш их сонирхон уншаад бүүр тэр сонины нийтлэл дээр байсан Дилов хутагтын зургийг хайчилж аваад тэмдэглэлийнхээ дэвтэрт хадгалаад үе үе яагаад ч юм гаргаж хардаг байж билээ. Яагаад тэр жоохон хүүхдэд тэр нийтлэл тэгж их таалагдсан ч юм бүү  мэд.  Социализмийн үе шүү  дээ тэгэхээр тэр хүний талаар бас ч хамаагүй одоо цагт ил болсон мэдээлэл байгаагүй л байх. Одоо санахнээ Дилов хутагтын талаар Монгол улс НҮБ гишүүн орон болсон талаар байсан байх гэж бүүр түүрхэн санадаг юм. Ер нь бидний хүүхэд насанд маш их ном уншдаг байсан санагддаг. Шинээр гарсан роман болгоныг ээж аав 2 авчираад л номын санд хийчихдэг байсан болохоор  бид номыг бол амтархан уншдаг байж билээ. Тэгээд саяны киног үзсэн тэр уншсан романууд дээр гардаг үйл явдлууд дурсамж сэргээн бодит болон сонирхолтой нь аргагүй дурслэгдэж учир холбоосыг гайхалтай гаргасан зохиолчийг, мөн чин сэтгэлээ зориулан бүтээсэн уран бүтээлчдийг бахархан үзлээ.  Өндөр гэгээн Занабазар, Галдан бошгот гээд л одоо болтол нүүр номын түүхийн группүүд дээр манайхан 2 хуваагдан урвагч тэмцэгч гээд л маргалддаг сэдэв байнга л сэтгэл хөндүүрлүүлдэг .  Монгол нэрнийхээ учрыг тайлж мэдэх цагт бидний мөн чанар өр зүрхнээс өөрийгөө таниулан зүрх шархируулан ургадаг ч юм уу хэн мэдлээ. Халхын ноёдын хуралдаан дээр 8 р Богдод " Та хэдийгээр төвд хүн ч гэсэн таны мөн чанар , сүнс тань Монгол" гэж хэлээд таны анхдугаар дүр Өндөр гэгээний үйл хэрэг үргэлжилж буйг нь тодруулан хэлэх зохиогчийн шийдэл үнэхээр гүнзгий сэтгэгдэл төрүүлж билээ.  Цаг үе бүрийн түүхийн эгзэгтэй мөч бүхэнд тусгаар тогтнолын үнэ цэнийг юунаас дээгүүр тавин зүтгэж байсан үе үеийн баатарлаг түүхийн үнэн тодрон гарч ирэх мөч,  цаг нь болоод ил гарч ирсэн ч гэмээр.

Хөдөөнөөс ирсэн 20 гаран насны залуухан дүү маань бидэнтэй нэгдэж энэ киног үзсэн юм. Тэгээд киноны дараа сэтгэгдэлийг нь асуухад сэтгэл минь маш их огшлоо. Хамгийн сүүлийн хэсэгт хүмүүс тусгаар Монгол улсаа зарлаад хурайлах хэсэгт кинотеатрт байгаа бүр хүмүүс яг л хурайлаад байгаа юм шиг би бүүр дагаж хурайлмаар байсан гэлээ. Кино дууссаны дараа хүмүүсийн алга таших нь яг л театрт жүжиг үзэж байгаа ч юм шиг ...  

Татвар гэж юу вэ?

Татвар гэдэг үгийг бодохоор хүн бүр л ямар нэгэн байдлаар өгөх талаар бодох байх. Бизнесийн үйл ажиллагаа буюу ямар нэгэн ашигтай үйл ажиллагаа явуулж орлого олоод түүнээс гарсан  зардлуудаа хасаад олсон ашигнаасаа татвар төлөх нь гэсэн ойлголт хүн бүрд байгаа байх. Ихэнх тохиолдолд цалингийнхаа орлогоноос татвар төлдөг. Тэрнээс ямар нэгэн зардлаа хасаад илүү гарсан орлогоноосоо татвар төлнө гэсэн ойлголт байхгүй ч байж болно . Гэхдээ төр хамгийн бага орлого бол энэ гээд дүн тогтоож өгөөд түүнээс нь татвар тооцдоггүй.

Тэгвэл татварын эсрэг утгатай үг юу вэ? Ууг нь бол эртний ойлголтоор авилга гэдэг үг гарч ирэх ёстой. Гэвч орчин цагийн ойлголтоор авилга гэдэг үг хээл хахууль буюу хэн нэгэнд хээл хахууль өгч өөртөө давуу байдлыг олж авах гэсэн ойлголттой дүйцдэг болсон.

Ууг нь бол "Авилга" бол төрөөс авах халамж үйлчилгээ  гэсэн ойлголт юм.  Төрөөс авч буй үйлчилгээ гэдэг үтгаар нь ойлгоорой. Гэхдээ би заавал төрөөс үйлчилгээ авах ёстой юу? гэсэн асуулт өөртөө тавиад  хүн бүр дотроо тунгааж үзвэл би төрөөс ямар үйлчилгээ авдаг вэ гэсэн асуултын хариун хайх байх . Үүнд :

1. Боловсролын үйлчилгээ

2. Эрүүл мэндийн үйлчилгээ

3. Хамгаалалын үйлчилгээ буюу цагдаа , прокурор, шүүх хууль тогтоох байгууллагуудын  үйлчилгээ.

4. Хяналтын үйлчилгээ буюу хүнсний аюулгүй байдалтай холбоотой эмийн бүтээгдэхүүн болон хүнсний бүтээгдэхүүний стандарт

5.  Эрчим хүч болон бусад шаардлагатай эх үүсвэрүүдээр хангагдах  үйлчилгээ

6. Бусад- Эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрхээ эдлэх

Харин иргэн та  энэ дээрх үйлчилгээнээс хир хүртдэг вэ? Хүүхдээ хувийн сургуульд сургаж , эрүүл мэндийн чанартай үйлчилгээ авахын тулд гадаад дотоодын хувийн эмнэлгүүдээр үйлчлүүлдэг, мөн түүнтэй холбоотой хувийн даатгалын сангуудаас үйлчилгээ авдаг байж болно, шүүх цагдаагаас огч үйлчилгээ авдаггүй байж болно, өөрөө эрүүл аюулгүй хүнс эмийн бүтээгдэхүүн хэрэгдэхдээ энэ талаар мэдлэг боловсролоо сайжруулж хяналтаа хийдэг байж болно. Үүнд тодорхой хэмжээний орлого олох шаардлагатай гэдгийг хүн бүр мэдэж байгаа.

Ийм боломж байхгүй бол яах вэ? Төрийн үйлчилгээг ямар нэгэн байдлаар авах шаардлага үүсэх байх.

Тэгвэл та төрд татвар төлдөг үү гэсэн асуулт үүснэ. Хэрэв ямар нэгэн байдлаар татвар төлдөг л бол энэ үйлчилгээнүүдийг авах эрх үүснэ. Татварын дарамтыг бууруулмаар байна гэсэн асуудал сүүлийн үед их яригдах болсон. Огт татвар төлдөггүй хүний хувьд ийм асуудал үүсэхгүй л дээ. Харин татвар төлдөг татвар төлөгчийн хувьд бид төрийн үйлчилгээг сайжруулах талаар ярих нь зүй ёсны асуудал.

Их Монгол улсын үед бол хүн болж төрсөн л бол татвар төлөх ёстой гэсэн ойлголттой байсан. Үүнийг хянахын тулд хүн амын тооллого хийж 10т,зуут, мянгатын тогтолцоог бий болгож хэрэв нэгж иргэн татвараа төлөхгүй бол 10т нь 100 т нь 1000 т нь хариуцаж нөхөн төлүүлдэг тогтолцоотой байжээ. Ингэснээрээ нэгж иргэн болгоноо ажилтай орлоготой байлгахыг хамтын хариуцлагын тогтолцоогоор бий болгож иргэн бүрээ үнэ цэнэтэй хүн болгох тогтолцоог бүрдүүлж байж. Хэрэв та хэн нэгэнд залилуулж дээрэмдүүлж хохирсон бол хохиролоо барагдуулж авахын тулд төрдөө хандах л болно . Харин та татвар төлөгч иргэн биш л бол танид ийм эрх үүсэхгүй гэж сударт бичсэн байсан .

Харин орчин үед бол тийм тогтолцоо байхгүй. Ямар нэгэн аж ахуйн нэгжид хамаарч л байгаа бол цалин түүнтэй адилтгах орлогоноосоо татвар төлөхөөс биш ямар нэгэн байгууллагад ажил эрхэлдэггүй л бол татвар төлөхгүй байж болно. Хувиараа бие дааж бизнес эрхэлж байгаа ч татварын байгууллагад бүртгэлгүй л бол татвар төлөх албагүй. Харин эрүүл мэндийн үйлчилгээ авах хүсэлтэй бол хувиараа ЭМД аа төлөөд үйлчилгээ авч болно байх. Харин хүүхдийн боловсролын хувьд татвар төлдөггүй байсан ч сургуульд хүүхдээ явуулж л байгаа.

Тэгэхээр энийгээр юу хэлэх гээд байгаа юм бэ гэхээр хэн нэгэн ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа хэсэг бүлэг хүмүүсийн татвар төлсөн мөнгөнөөс ямар ч үнэгүй боловсролын үйлчилгээ болон бусад үйлчилгээг хүртэж байнаа л гэсэн үг. Тэгэхээр татвар төлдөггүй иргэн та бусдын хөдөлмөрийн үр шимийг ашиглагч болж таарах нь... Мэдээж ажил хөдөлмөр эрхлэх боломжгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хэлж байгаа юм биш шүү. 

Тэгвэл эдгээр татвар төлөгч иргэд, ААН байгууллагууд яагаад татварын дарамтын бууруулаач гэх болов? Мэдээж татвар төлдөггүй иргэдийн ачаалалыг давхар үүрч байгаа болохоор шүү дээ. Энэ бол төрийн алдаатай бодлоготой холбоотой байх.

Манай улс Уул уурхайгаас хэт хамааралтай эдийн засагтай гээд бараг сүүлийн 30 жил яриж байна. Мэдээж төрийн түшээд энэ орлогоноос хувьдаа завших, хулгай хийх замаар маш их орлого олж байгаа ч мэдээж тэр олсон орлого ашигнаасаа татвар төлнө гэж байхгүй . Тэгвэл тэр хулгай хээл хахуулийг бид яаж хянах ёстой вэ? гэдэг асуудал тулгарна. Тэгэхээр үүнийг эмх цэгцэнд оруулах арга бол татварын тогтолцоог сууриар нь  шинэчлэх өөрөөр хэлбэл хүн бүр тэгш татвар төлөгч нар болж далд эдийн засаггүй болох хяналтын тогтолцоог бий болгох явдал. Далд эдийн засаг гэж юу юм бэ гэхээр татвар төлөгдөөгүй гэмт хэрэг , хээл хахууль, хар тамхи, хүний наймаа гэх зэрэг хууль бус мөнгөний эргэлт юм.  Энэ бүгдийг ил болгох арга бол хүн бүр тэгш татвар төлөгч болж эдийн засгийн ил тод байдлыг бий болгох татварын хяналтын тогтолцоо гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл хулгайч нарыг нуугдах аргагүй болгох.  Ингэж байж л бид хамтын хариуцлага руу шилжинэ.  Харин бидний авдарт  татварын бодлогыг хэрхэн бий болгож хуурай газрын хамгийн том Эзэнт гүрнийг бий болгож байсан дэлхийн олон орныг байлдан дагуулж зөв шударга татварын тогтолцоог бий болгож, хянаж, сайжруулж чадаж байж 100 гаран жил оршин тогтнож чадсан Их гүрний бодлого бий. Энэ талаар Гэрлийн өргөөнөөс гаргасан Засаглахуйн засал, Хэтэвчний судар, Өрөг цадиг тамга судруудаас уншиж судалж хэрэгжүүлэх арга замыг орчин үедээ тохируулан авах гээхийн ухаанаар шүүн тунгааж хэрэглэх аргачлалыг олуулах гэсэн өвгүдийн ухааныг тосон авцгаая. 

 Харин Татвар бол иргэн  бүрийнхээ үнэ цэнийг бий болгогч хэрэгсэл юм гэдэг хариултыг өгмөөр ч юм уу даа. 

Татвар төлөгч байж, улсдаа үнэ цэнэтэй иргэн байхын төлөө мэдлэг боловсролтой , эрүүл саруул иргэн болж улсынхаа хөгжилд нэмэр болцгооё !

Хэрэв та энэ улс татвар төлсөн ч сайжрахгүй гэж бодож байвал та энэ улсад амьдрахгүй өөр улс руу дүрвэж ч болно. Харин тэр дүрвэж очсон улс чинь бас л таниас татварыг авах л болно. Тэр л татвараар хөгжлийг бий болгож байгаа шүү дээ. Заавал дүрвэлгүй татвараас зугатааж амьдарч болоод л байна гэж бодож байгаа бол хөгжил дэвшилгүй ирээдүйгүй улсын иргэн байсаар л байна.  Эх орондоо сайн сайхан амьдрах хүсэлтэй л бол үнэ цэнэтэй иргэн болж улсынхаа хөгжилд хэмээ өргөж чадвал та үнэ цэнэт иргэн гэсэн үг. Харин энэ улсаа хөгжүүлэхийн тул таны хийх эхний алхам бол орлого олж амьдрал ахуйгаа өөд нь татаж улс эх орондоо татвараа төлж хамтдаа хөгжил өөд хэцүү хүнд ч гэсэн цааш алхах хэрэгтэй бизээ . 

Нээрээ нэг сонин юм гэснээс нэг Тив тэнгэр зайранг бариж идсэн тийрэнгээс Хаан дээдэс яагаад чи ийм замд оров гэсэн чинь би амар хялбарыг хайсан юм гэж хариулсан байсан . 

Фүжи ууланд

Үүл манангийн цаанаас гэрэлтэх их наран

Үзэсгэлэн гоогоо үүлэн чөлөөнд улам тодосгоно

Үлэмж чанарын ариун амьсгалыг сонордохуйд

Үйлдсэн гэмээ ухааран засах нь ариусал

Есөн хүслийн зүйгээ олсон бүхэн

Ерөөл буяныг тосон сэтгэлийн галаа асаана

Хөөрөн баясах балчир үрсийн эрчимд

Хөрст дэлхий ээж уярал хайраар ундаална

Мандах нарны гэрлийн тусгах сүүдэр тод ч

Манангийн цаанаас сүүдэр нь бүдгэрнэ

Усан дусалд газар дэвтэн норж

Ухаарлын цэцэгс дэлгэрэх хөрсийг бэлдэнэ

Ухаан бодол саруулсаж сэтгэл уужрахуйд

Ухамсарын манан сарниж гэрэлд уусан алдарна

Фүжи уул

2025.10.19

Залуусын оролцоо

 Саяхан нэг залуучуудыг подкаст сонсоод төрсөн сэтгэгдлээ бичмээр санагдлаа. Монгол залуус Цахиурын хөндийд монгол оюунаа зарахын тулд ямар замнал туулж тодорхой хэмжээний амжилтанд хүрсэн талаараа ярилцсан юм. Хаан дээдсийн түүхийг уншихад өнчирч хоцорсон нэг хүү ээж дүү нарынхаа хамтаар тулгарсан бэрхшээлд бууж өгөлгүй өөрийн чадамжаа дээшлүүлэн, өөрийн анд нөхдөө олж , зоригтой мөрөөдөж, тухайн үеийнхээ томчуудын байр байдал, эцэг өвгөдийнхөө  өнгөрсөнд өргөсөн тус дэмийг нь танин ашиглаж их гүрнийг байгуулахдаа дөнгөж л хорь гаран настай байсан гэдэгтэй харьцуулбал өнөөгийн залуус хувьсан өөрчлөгдөж байгаа дэлхий ертөнцөд өөрийн гэсэн байр суурьтай амжилтын мөртэй байхад эдгээр залуусын мөрөөдөл түүндээ хүрэх гэсэн зүтгэлийг бахдахаас ч яахав. Энэхүү замналыг гаргахын тулд үндэсний томоохон компаниудаас итгэлийг олж хөрөнгө босгохын тулд олон жил  хичээн уйгагүй ажилласны үр дүнд итгэлийг нь олж   Монгол компани гэдэг нэрээ олон улсын зах зээл дээр гаргаад , цаашлаад  22 сая долларын үнэ цэнэтэй компанийг бий болгож чаджээ.  Энгийн нэг залуусын энэ ярианд хүний итгэлийг алдахгүй байна гэдэг л амжилтын маань үндэс болсон гэж дүгнээд үүндээ хүрэхийн тулд худлаа хэлэхгүй хулгай хийхгүй зарчмыг баримталж ажилласан талаараа ярих нь бахархууштай. Хүн өөрсдийгөө таниж нээхийн тулд юм үзэж нүд тайлж гадаад дотоодод ажиллаж туулсан хүндрэл бүрээсээ алдаа оноондоо дүгнэлтээ хийсээр хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө зогсолтгүй зүтгэж , хамгийн гол нь хамтын хүчин зүтгэл чухал гэдгийг ойлгосон явдал байлаа. МНТ гол хэлэх гээд байгаа санаа нь  юу юм бэ гэхэд  энэ агуу том эзэнт гүрнийг байгуулахад хэн хэн ямар үүрэг рольтой оролцож хэрхэн эвлэлдэн нэгдэж нэг зорилгын төлөө зүтгэж чадсан гэдгийг л ойлгочих гэж хариулсан байдаг. Ярилцлаганы эцэст улс оронд нүүрлээд байгаа энэ хулгай дээрэм, засаглалын хямралд нөлөөлж байгаа бүхнийг бид  анхааралтай судалж, чадах мэдэх бүхнээрээ оролцож өөрсдийнхөө хүсэл мөрөөдлийн сайхан эх орноо босгоход залуус бидний оролцоо маш чухал юм байна . Бид өөрсдөө мэдлэг боловсролтой, дэлхий дахинд өөрчлөгдөн хувьсаж байгаа энэ хөгжлийн явцыг ухаарч , эх орондоо эзэн шиг эзэн болж л амьдрах чухал болохоос гадаад оронд сайхан байна гээд эх орноо орхиод явах хэрэггүй юм бна гэхийг сонсоод ийм олон олон залуус хүсэл мөрөөдлийнхөө төлөө чадах чадахаараа зүтгэж байгаа эх орны минь ирээдүй бага ч гэсэн гэрэлтэх шиг л санагдлаа

Саналаа өгөх үү?

 Иргэн та улсын төсвийн төсөлд саналаа өгнө үү гэсэн мессеж ирж байна.

Үнэхээр та иргэн хүний оролцоогоо хангахын тулд ямар нэгэн байдлаар өөрийн гэр бүлийн хүрээнд шийдэх боломжгүй боловч зайлшгүй шаардлагатай  засаж залруулах зүйлийнхээ саналыг өгч байсан уу? Мэдээж сошиал платформууд дээр бичиж байгаа л байх гэхдээ энэ яг төр засгийн хүмүүст хүрч байгаа болов уу?

Саяхан шинээр сонгогдсон нэг УИХ ын залуухан гишүүний оролцсон подкастыг сонслоо. Тэр гишүүн Токиогийн их сургуулийг Хот төлөвлөлтийн мэргэжилтнээр төгсөж МАН ын жагсаалтын эхэнд орсон залуухан улс төрч юм байна. Иргэн та хорооны хуралдаа оролцож саналаа өгдөг үү гэж  асууж байна. Нээрээ юу билээ? Би чинь хорооны хурал оролцох нь битгий хэл хорооны хурал  гэж юм болдог талаар ч сонсоо ч үгүй хүн шүү дээ. Саяхан нэг Солонгос сериал үзсэн юм. Тэнд хорооны нийгмийн ажилтан хүний талаар гарсан юм иргэд ойр тойрныхоо асуудлыг хороо луугаа яриад гомдол гаргангуут мань хүн очиж шалгаад асуудлыг тодорхойлж өөрсдийнхөө хүчээр арилгах боломжтой зөрчлүүдийг арилгаж гомдол гаргасан иргэндээ буцааж мэдээлж байх юм. Ер нь бид ч ямар нэг байдлаар асуудал байвал бас зам эвдэрсэн хэмхэрсэн байх юм бол залхууралгүй хороо луугаа яриж мэдэгдэж байх ёстой юм бна. Ядаж л СӨХ ийнхөө ажилд оролцож байх л хэрэгтэй юм бна гэж бодогдлоо. 

Гэхдээ би улсдаа ямартай ч татвараа төлдөг . Жилдээ ХАОАТ гээд  18 сая гаран төгрөг. Компанийхаа АНОАТ т жилдээ 70 гаран сая төгрөгний татвар төлжээ. Үүнээс гадна НДШ, НӨАТ гээд нэлээн их төлбөр төлдөг. Гэвч эмнэлэгт үзүүлэлгүй лав 20 гаран жил болж. Чадлынхаа хирээр эрүүл мэнддээ анхаарч спортоор хичээллэдэг. Хүүхдээ төрүүлэх гэж улсын эмнэлэгээр 1 удаа бусад тохиолдолд  оочер дараалал бусад хүндрэлийг нь бодоод хувийн эмнэлэгүүдээр үйлчлүүлж байсан. Хүүхдүүдийнхээ боловсролд анхаарал их хандуулдаг болохоор улсын сургуульд биш хувийн сургуульд арай дөнгүүр гэж боддог учраас хувийн сургуульд сургаж байна.  Ер нь төрийн хамгийн эхний анхаарах зүйл бол Эрүүл мэнд (хүнсний аюулгүй байдал, ямар ч хүнд хэцүү дайн тулаан, халдварт өвчний үед ард түмнээ эрүүл хүнсээр хангах чадамж,  агаар ус хөрсний бохирдол, нийгмийн хамгаалал )  Боловсрол ( Хүний нөөц, Иргүн хүн бүрийн чадамжийг сайжруулах, өөрийн хүчээр ажил хөдөлмөр эрхлэх чадамжит иргэнийг бүтээх  ),  Эрчим хүчний салбар гэж боддог.  Гэтэл төсвийн хүндрэл үүссэнтэй холбоотойгоор эрүүл мэндийн салбарт гарч байгаа завхралын талаар сүүлийн үед сошиалоор их бичигдэх боллоо. Насаараа ЭМД төлсөн иргэд эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ авч чадахгүй төсвөө хүлээсээр хагалгаанд ч орж чадалгүй үхэх нь үхэж , боломжтойнууд нь хамаг хөрөнгөө зараад эсвэл хандив тусламжаар  гадаад дотоод руу явж эмчлүүлдэг болсон тогтолцоо тогтжээ.  Гэтэл бас ЭМД төлдөггүй хүмүүс амралт сувилалд танил талаараа явж татвар төлөгчдийнхөө мөнгөөр үйлчлүүлдэг байх юм.  Саяхандаа , насаараа улсад 40 гаран жил ажиллаж НДШ төлсөн  хүн хувиараа 5 жил даатгал төлсөн хүнээс хамаагүй бага тэтгэвэр авч байна гэж 2 хөгшин шогшрон ярихыг сонслоо. Өнгөрсөн жил эрчим хүчний салбар хэцүү байна гээд тог цахилгааны зардал нэмэгдсэн. Гэвч байдал сайжрах байтугай цөөхөн хэдхэн станцууд дээр шинэчлэл сайжруулалт хийгээгүй удснаас болж   удаа дараа дэлбэрэлт аваар болсон талаар бас л сошиалоор шуугицгаалаа. Тэгэхээр энэ ард түмэн бидний төлсөн татвараар бүтсэн улсын төсвийн зарцуулалтын хяналтыг хийх, дараа жилийн төсөвт иргэн хүний хувьд саналаа өгөх бүрэн эрхтэйгээр барахгүй үүрэгтэй болж таарах нь. Энэ бүхэнд хяналт тавь гээд тойргоосоо нэр дэвшсэн арай дөнгүүр гэсэн хүнээ их хурлын гишүүнээр сонгосон. Залуухан УИХ гишүүн ярилцлагандаа УИХ бол хууль тогтоох байгууллага ба ЗГ ын үйл ажиллагаанд хяналт тавих үүрэгтэй гэж яриж байна. Үнэхээр УИХ ын гишүүд энэ үүргээ биелүүлдэг үү? ЗГ ын танилцуулж байгаа гүйцэтгэлийн тайланд бүрэн хяналт тавиж байна уу? Харин сүүлийн жагсаалтаар гарсан залуу гишүүд л асуулт тавиж гайхширч суугаа харагдах юм. Зарим нэг  нь  өөрсдөө ЗГ ынхаа бүрэлдхүүнд орчихоод өөрийнхөө багцаас аймгийн наадамд 2 тэрбумын хандив өгсөн гэж ярих эрхтэй юу ? 

Иргэн хүн ч бай улс  ч бай хохирсон байхад хохироогч эздийг нь тогтоож хариуцлага хүлээлгэх нь шүүх засаглалын үүрэг байх. Хууль ч бас эзэн хариуцагчтай, хэм хэмжээтэй , оршин тогтнолтой байх зарчим дээр үндэслэсэн гэж үзвэл  засаг нь зохист хэм хэмжээний хил хязгаарыг тотоох ёстой байх. Хэм хэмжээ хэмээх нь засаг бодит учир хэмжигдэхүйц, тоон нэгжид хөрвөхүйц байдлыг хангана гэсэн үг.  Хэм хэмжигжигдхүүнгүй тохиолдолд үнэлгээ, тэнцээ хаягдах тул тухайн зүйлийг хэм хэмжээгүй гэж үзэх нь. Үнэлгээ дэнсээтэй бүх зүйл дээр хохирол тооцох боломжтой учир засаг нь хэм хэмжээтэй. Тэгэхээр засаг бол хохирол суурьт байх ёстой байх. Жишээ нь сошиал дээр хүмүүс сүүлийн үед зүв зүгээр байсан явган хүний замыг хуулж аваад шинэ зам тавиж байна. Зүв зүгээр байсан замын бродюруудыг авах гээд явган хүний замаа эвдээд байх юм гээд хайран мөнгө гэж гайхан шогширцгоож байна. Зүй нь  дүүрэг бүрийн хороод харьяа газрынхаа замуудыг шалгаад засвар хийх шаардлагатай замыг тогтоогоод шинээр хийх ёстой замын маршрутыг иргэдээсээ санал авч дүүрэгтэй мэдээлээд дүүрэг тэр мэдээлэлүүдээ нэгтгээд Нийслэлдээ хүргээд замын төсвөө тогтоолгох ёстой байсан. Энэ бол эгэл надаар хэлүүлээд хийх ажил ч биш энгийн л нэг ажлын зарчим байх. Эртний 10 тын зарчим шүү дээ. 10 айлын эзэд нийлээд нийлж  юу хийх шаардлагатай байгаагаа ярилцаад л саналаа гаргаад 100тын даргадаа хэлээд хийж бүтээгээд тэр нь   1000 т 10000т рүүгээ нэгдсэн зорилгын хүрээнд хир нийцэж байгаа нь хянагдаад л тэр нь олон нийтийн хүсэл зорилгод нийцэж байвал хийж бүтээдэг л энгийн эмх цэгцийн л асуудал. 

Үүгээр юу хэлэх гээд бна гэхээр Нийслэлийн захиргааны холбогдох албан тушаалтан  ямар ч үнэлгээ дүгнэлт хийлгүйгээр нийслэлийн иргэдийн татварын мөнгийг засах шаардлагагүй явган хүний замыг эвдэж төсвийн мөнгийг үргүй зарцуулж байгаа хариуцлагагүй байдал. Хэрэв хэм хэмжээг тогтоож үнэлдэг байсан бол энэ мэт алдааг бага гаргаж төсвийн мөнгөө хэмнэж өөр зайлшгүй шаардлагатай бусад ажлуудад зарцуулах боломжтой байсан гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл ямар замыг заавал засах шаардлагатай гэж үзэх стандарт хэм хэмжээг тогтоогоогүй байна гэсэн үг. 20 жил болчихсон элэгдсэн  бусдад хор хохирол үзүүлэхүйц гэдгийг тооцоогүй л гэсэн үг.

Тэгэхээр улсын төсөвт санал авах гэж байгаа бол Засгийн газар өнгөрсөн жилийнхээ гүйцэтгэлийн үнэлгээг мэргэжлийн байгууллагуудаар хийлгэж ард түмэн,  УИХ гишүүддээ тайлагнах,  гишүүд тэр бүрийг нь нухацтай хянаж үр дүнг нь тооцон үзэж , дараа жилийн хэм хэмжээг нь тогтоон  дараа жилийнхээ төсвийг хэлэлцэх ёстой байх. Энэнд зориулсан цаг хугацаа ч гаргах ёстой болохоорщс цагийн тулгаад төрийн ажлыг гацаасан гэж УИХ гишүүдийг буруутгах ёсгүй л байх. Түүнээс биш уул уурхайн орлогоо өндөрөөр тогтоочихоод л тэрнийхээ хэмжээгээр төсөв хийгээд идэж уудаг зарчим биш л баймаар.    Энэ бол бидний сонгосон УИХ гишүүдийн үндсэн ажлын нэгээхэн хэсэг. Чухам энэ үнэлгээн дээр үндэслэж ямар хууль тогтоомжоо сайжруулах, ямар эзэн хариуцагчтай байх ,  яаж хэмжих нэгжийг нь тооцохоо олон талаас нь хэлэлцэж байж хуулийг батлах хэрэгтэй байх.

Миний бас гайхаад байдаг асуудал байдаг юм. Уур уурхайгаас хэт хамааралтай эдийн засагтай гээд хэдэн жил яриваа. Бараг 30 жил болж байна.  Энэ уул уурхайн нөөц гэдэг юм чинь хэм хэмжээтэй дуусдаг нөөц гэдгийг төр баригч АН , МАН 2 маань сайн мэднэ шүү дээ. Харин ч энэ уул уурхайн бүтээгдэхүүн өндөр үнэтэй байсан  үед нь олсон орлогоосоо 70 сая малтай  мал аж ахуйн орон байж түүний түүхий эдийг боловсруулах, дэлхийн зах зээл дээр гаргах хэмжээний хөнгөн үйлдвэрүүдээ, бүтээгдэхүүнээ  хөгжүүлчихээд сууж байх хангалттай биш ч гэсэн нэлээн хугацаа байсан гэж  санагдах юм. Дараа нь үнэ унасан ч үйлдвэр нь хөгжчихсөн улс чинь тэр уул уурхайгаас хамаарахгүй эдийн засагтай болчихсон түүнийгээ хөгжил гэж яриад л сууж баймаар юм . Огт туршлагагүй улс биш шүү дээ Социализмийн үед ч хичнээн сайхан үйлдвэрүүдтэй хичнээн их хүн ажлын байртай сайхан байсан билээ дээ. Харин ч чөлөөт зах зээлийн үед бол бүүр их боломж гарна шүү дээ. 

Байшин барилга бол хөгжил биш л дээ. Өөрийн орны онцлог дээр тулгуурласан мэдлэг боловсролтой иргэдтэй, ажил хөдөлмөр бизнес эрхлэх эрүүл таатай орчинтой, иргэн бүр нь татвараа төлдөг, түүндээ тохирсон үйлчилгээгээ авч чаддаг болохыг хөгжил гэх байх

Тэнгэрийн санаа гэж юу вэ?

 Хийхээсээ ярих нь ихэдсэн над шиг хүн зөндөө л байгаа л байх. Гэхдээ бас юу ярих вэ юунд уншигчидаа чиглүүлэх вэ гэдэг дээр хэдэн жил Өвгүдийн үлдээсэн онол түүнийг бататгасан ололт амжилт уналтын түүхийг уншиж танисаны хувьд нэгж хүмүүний чадамжаа хэрхэн бүтээмж болгон харилцаагаараа өөрсдийнхөө хүрээг тэлж эв нэгдлийг бий болгох вэ гэдэг дээр чиглэгдээд байгаа болов уу гэж горьдох юм. 

Онолыг ойлгох нь алдааг багасгах нэг давуу тал болж цаг хугацааг хэмнэх учраас зорилгоо зөв тодорхойлж чиг авахад дэмтэй болов уу. Тэгвэл тэр зорилго нь юу юм бэ гэсэн асуулт гарна. Үүний хариулт Гэрлийн өргөөний судрууд болон алтан сударт байдаг бөгөөд тэр нь "Өөрөө өөрийнхөө өөдгүйн бол мунхаглалын идэш болохгүй байх" гэсэн том зорилго гарч ирнэ.  Өөрөө өөрийнхөө өөдгүйн боол болохгүй байнаа гэдэг нь боловсролын асуудал гэж ойлгож болно. Хувь хүн бүр өөрийн төрөлх өгөгдөл, авьяас чадвартай байх бөгөөд энэ нь ажиглаад байхад удмын өгөгдөлтэй холбоотой байдаг. Өөрийнхөө талаар таниж мэдэж өөрийгөө олох гэдэг нь Биеэ засах гэдэг ойлголттой шууд холбоотой. Хүн бүрт  байдаг авир тархи гэдэг ойлголтыг манайхан Бөөгийн товчион судраас уншиж үзсэн л байх. Энэ бол хүн бүрт байдаг хүний амжилтын замд саад болдог авирууд маань.

1.Болхи
2.Залхуурал
3.Бардамнал
4.Шантрал
5.Атаархал
6.Тогтворгүй байдал

Чухам энэ авируудаа яаж давах ухааныг олох дээр өөрийн хөгжүүлэлтээ хийгээд ирэхээр өөрийн удмын амжилт ололтын түүхийн өгөгдөлүүд бидний яс цусаар дамжин гений өгөгдөл болон бидний дотор хадгалагдаж байдаг гэдгийг таних байх. Эмчийн хүүхэд эмч болж ,багшийн хүүхэд багш болж, уран дарханы хүүхэд мөн дархан болдог жишээнүүдийг бүгд л мэддэг шүү дээ. Зарим удам ургууд өөрийн түүхийг, өөрсдийн таниж мэдэж хөгжүүлсэн бүхнээ  судар ном болгон аргын талаар  өв уламжлуулж ирсэн байдаг ба бодит өв болгоогүй ирсэн ч өөрийн эрхгүй л тухайн удмын өгөгдөлийг  хийж бүтээх гэж оролдон өөрийгөө хайх явцад олж ил болгон бодит амьдрал дээр өөрөөрөө дамжуулан биежүүлдэг гэдэгтэй маргахгүй л байх. Ингээд өөрийгөө олоод өөрийнхөө чадамжийг мэдээд хөгжүүлээд ирэхээр бусдаар дутагдах орон зайгаа таниж эхэлдэг. Миний чадахгүй зүйлийг бусад хүн, удам угсаанууд  чадаж хөгжүүлсэн байдаг болохоор энэ бүхнээрээ бусадтай эвлэлдэн нэгдэх шаардлага үүсэж эхлэнэ. Тэгэхээр хүн бүр өөрийн чадамжаа үзүүлж бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлснээр өөрийнхөө үнэ цэнийг бий болгохын зэрэгцээ бас л бусдын үнэ цэнийг үнэлж таниж эвлэлдэн нэгдэх ухаанд харилцаагаараа суралцаж эхлэнэ. Гэр бүл хань ижлээ олохоос гадна анд нөхөд ,хамтрагч нараа олно гэсэн үг. Биеэ засаж өөрийгөө олсон бол Гэр гэдэг хамтатгах ухаанд орж  эхлэнэ гэсэн үг. Мэдээж амьдрал маш баялаг шүү дээ. Сайн нь байгаа бол саар нь ч байна. Чамтай санал нэгдэх хүмүүс байхад чамтай санал нэгдэхгүй хүмүүс ч бас л байна. Зарим зүйл дээр санаа нэгдсэн ч зарим зүйл дээр зөрөлдөх нь ч байна. Тэгэхээр хэрхэн зөв эрүүл харилцааг бий болгох вэ гэдэг дараагийн алхам руу явна. Үүний тулд дахин өөрийн дотор луу өнгийх шаардлага тулгарна. Тэр дотор чинь бас сонин зүйлүүд байх ба харилцаагаа тэлж эзэн эрхийг бий болгоход саад болдог зүйлс байна шүү . Үүнийг судар дээр бас бичсэн байгаа тул энд дахин оруулая. Хүн бүхэн ямарваа нэгэн алдааг өөрөөсөө биш бусдаас хайдаг зантай байдаг нь гэм биш бараг зан тул маш анхааралтай өөрийнхөө харилцааг дэнслэх хэрэгтэй байдаг. Өөрийн алдаа нь ихэвчлэн доорхи муу сэтгэлээс үүдэлтэй байдаг гэдгийг Өвгүд өөрсдийн үлдээсэн онолдоо өөрсдийн алдсан алдаан дээрээ үндэслэн гаргасан байдаг :

1.Сувдаг
2.Тачаал
3.Аархал
4.Мунхаг
5.Атаархал
6.Шунал
7.Хонзон

Миний хувьд ч эдгээр муу сэтгэлээс үүдэлтэй маш олон алдаа гаргаж байсан. Тэр бүр өөрийгөө алдаад байгааг ухахгүй өөрийн зөв гэж зүтгэж байсан ч үе бий. Харин өөрийн дотор луу өнгийж бусдаас бурууг хайхаас илүү өөрөөсөө юу шалтгаалж байгааг олж таниснаар өөрийгөө бусдын  оронд тавиж ойлголцолд хүрэх арга барилд суралцана.

Гэрлийн өргөөний судрууд болон алтан аялгуу судар дээр эдгээр муу сэтгэлийг үндсийг өөрийн дотор ургуулан тэжээхгүйн аргыг 9 хүслийн  гүн ухаанаар тайлбарлаж өгсөн байгаа. Хүний хүсэл хязгааргүй ямагт хүний анхдагч хэрэгцээнээс илүү давсан  байдаг. Гэвч тэр хязгааргүй хүслийг бидэнд байгаа хязгаарлагдмал нөөц л хазаарладаг.  Судруудад үүнийг маш цөөхөн үгээр тодорхойлохдоо "Байгаль цаг уурт  ээлтэй зохицохыг амьдрал гэмүү" гээд байгаа бүхнээ хайрлан өөрийн чадамжаа хөгжүүлэн өсгөн үржүүлэх нөхөн төлжүүлэн хэрэглэхийн тулд  бүтээмжийг бий болгон улс бүр дор бүр өөрийн оршин буй газар хил хязгаар дотроо энэ бүхнийг төрийн бодлогодоо оруулан буцаад ирэхэд булаг шиг ундарч байхын ерөөлийг өргөн эргэх холбоондоо бөхлөн байгаа бүхнээ оршоон,  үлдээж өсгөн үржүүлж бий болгох бүтээвэрийн  онолыг төрийн бодлогодоо нийцүүлэн ,  зан болгон заншуулж өв соёл , ёс уламжлал болгон хууль цаазаа тогтоож нэгж хүн бүр дээр өгүүлсэн 7 муу сэтгэлд өөрсдийгөө удирдуулахгүй байхын хирээрээ нийтийн сэтгэхүй ухамсар болгож ирсэн  бидний өвүг дээдсийн түүх Ертөнц дахинд агуу түүх болон үлдсэн талаар өгүүлдэг.   Бид сувдаг , шунал,тачаал, аархал, мунхаглал, атаархал, хонзонг сэтгэл дотроо дарж чадваас эв эеийг бүтээж хамтран нэгдэх ухааныг олж чадна. Энэ бол гэрээ засах ойлголт юм. Гэхдээ энэнд суралцана гэдэг тийм ч амар юм биш шүү. Ойлголцолд хүрэхийн тулд сайндаж, муудаж, алдаж, онож, алдаан дээрээ суралцдаг ч гэсэн илүүгээ үзүүлж өөрийн үнэ цэнийг бусдаар хүлээн зөвшөөрүүлж мөн өөрийнхөө дутагдах чадахгүй зүйлийг бусдаасаа олж харж бусдын үнэ цэнийг өөртөө бий болгож эв нэгдлээ улам батжуулах эрдмийг тэмтэрч туулсаар ирдэг .    Гэрлийн өргөөнийхөн  өнгөрсөн арван хэдэн жилийн хугацаанд Өвгүдийн их ухаан төрт ёсны онол арга зүйг орчин цагийн монгол хэлнээ судар ном болгон буулгаж, Монголчуудын түүхийн үнэнг гүн ухааны үндэстэй нь тайлбарлан таниулж , хөг аялгуугаа олж, өөр өөрийн чадамжаа дээшлүүлэн бүтээмжийг бий болгон дээл хувцас урлах нь урлаж, бариа домчийн үйлийг эрхлэх нь эрхэлж, гоо сайхны эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг эхлүүлэн хийх нь хийж , аялал жуучлал , тээвэр ,  орчин үеийн техник технологийн дэвшлийг ашиглан эрүүл мэнд, урлаг уран сайхан, үйлдвэрлэл, сургалт , нэвтрүүлгүүдийг Өвгүдийн ухаантай сүлж төр засгийн бодлого боловсруулалтыг сайжруулах ирээдүйн манлайлагчдыг чиглүүлэх их үйлсэд чадах чадахаараа зүтгэцгээж байна. Гэрлийн өргөө групп, тэнгэр монгол газар , зөвүү тав уу, судрын клубуудыг дагагчдын тоо улам чанаржиж эдгээр гэрлийн гялбааг үйлдэл дээрээ тусган  олон залуус ажил үйлсдээ дэлгэрүүлж яваа байх гэдэгт бат итгэдэг.

Орчин үед хүн төрөлхтөний хэрэгцээнээсээ давсан  хэрэглээнээс хамаарч  дэлхийн цаг уур дулаарч мөсөн уулс , туйлын мөсүүд хайлснаас үүдэлтэй байгал цаг уурын гамшиг нүүрлэх болж ихээхэн хэмжээний хор хохирол гарах болсонтой холбоотойгоор томоохон улс орнууд тогтвортой хөгжлийн бодлогоор байгалийн тэнцвэрийг хадгалахад нэгж хүн, нэгж компани болгон анхаарал хандуулах ёстой болсныг эдийн засгийн хөшүүрэг болгон шаардлага болгож бүс нутаг бүрд анхдагч хэрэгцээ болох ХӨРС, УС, АГААРЫН бохирдол , хомсдол, эдгээр асуудлын  шийдлийн гаргалгааг хүн бүрийн өдөр тутмын үйлдэл  хэрхэн ний даяараа сайн муу нөлөөлөл үзүүлдгийг  8 тэрбум хүний нэг ч гэсэн нэг л эх дэлхий дээр амьдарч байгаа гэдэг утгаар ухамсарлуулах арга дээр хамтран ажиллах гараа аль хэдийн эхэлжээ.  Бид  нүүдэлчин соёлын улбааг өнөө хүртэл таслалгүй хадгалж ирсэн үндэстний хувьд бидний яс цусанд өнөөг хүртэл хадгалагдан ирсэн энэхүү мөнхийн эргэх тогтолцоог хадгалах хамгаалах  соёлын улбааг ажил амьдралдаа тусган бүгдийг үлгэрлэн манлайлах агуу манлайлагчдын эх орон болох ёстой . Энэ бол шинэ цагийн түүхийн эргэлт тодролт байх болно. 

Монгол хүний чадамж хир агууг ойрын хэдхэн хоногт залуус маань дэлхийн хэмжээний тэмцээн уралдаан, соёл урлаг, оюуны хүчин чадлаараа хэдий бид цөөхөн 3,5 сая ч гэсэн ч дэлхийн хэмжээнд гайхагдан шагшигдах ард түмэн шүү гэдгээ батлан гайхуулан харуулж чадлаа.  Тиймээс онол ном нь энд буусан байгааг давуу талаа болон ашиглаж улам ихийг бүтээх буй зээ. Тэнгэрийн санааг газарт буулгана гэдэг эх дэлхийн оршлыг хамгаалах хадгалах их ухаан,  эх үрэн 6 зүйлийг тэнцвэрийг хадгалах их ухааныг  газарт хэрэгжүүлэх ЧИНГИС ухаан юм шүү дээ