Үжирхэл- Хөгжил 7

ЧИНГИС КААН-аас хэлсэн Үжирхэл- Хөгжил хэмээх шүлэг

Муу эр мэт дайнд хөгжиж мунхаглаж хөгийн болсноос үхэл утаа энгийн ба төвөггүй
Нууцаа задлан уйлж амаа уран чалчиж хөгийн болсноос ган зуд гарзгүй бөгөөд сургамжтай
Утаа мэт замхрах артай, шүлс мэт хатах ултай хөгийн болсноос амьтан байвал хоргүй
НЭУ КЭМ-гүй юманд хүзүүний махыг барж үжирснээс үхдэл, шарил Эртэй ба Артай
ХҮН дарангайлагчид зовлонгоо хэлж үжирснээс хэрээнд идэгдвэл үр удамд Эр ДЭМ-тэй
Өвчүү дэлгэн гуйж өрцтэй зээл авч үжирснээс өтний хоол болвоос өвсөнд Эр ДЭМ-тэй
Ажлыг алдаагаар хорлож, явааг яаруугаар саатуулж үжирснээс явган нь хөлд Эр ДЭМ-тэй
Малынхаа төлөө үхэж, МОНОГОУУЛ гэх нэрээ мэдэхгүй үжирч хөгжиснөөс үхэх нь ариун
Морин сүлдээ махлаж, КАУ Ир тугаа урж, ТНГР БӨӨ сүнсээ хоосолж үжирч хөгжснөөс
Мал явсан чинь КҮ ЭН-д Эр ДЭМ-тэй, хүнсэнд нэмэртэй, хорвоод хоргүй, усанд хиргүй
ХҮН хорлогч болж үжирч- хөгжснөөс үхэл утаа үхдэл хорлолгүй бөгөөд сургамжтай

Үргэлжлэл

Морин сүлдээ махлаж, КАУ Ир тугаа урж, ТНГР БӨӨ сүнсээ хоосолж үжирч хөгжснөөс
Мал явсан чинь КҮ ЭН-д Эр ДЭМ-тэй, хүнсэнд нэмэртэй, хорвоод хоргүй, усанд хиргүй
ХҮН хорлогч болж үжирч- хөгжснөөс үхэл утаа үхдэл хорлолгүй бөгөөд сургамжтай

Энэ шүлгийн хэсгийг тайлах гэхээр маш их зүйлийг ухах хэрэг гарлаа.
Эхлээд морин сүлд гэж юу вэ? гэсэн асуулт гарна. Манай улсын сүлдэн дээр давхиж яваа морь байдаг гэдгийг хүн бүр мэднэ.
Бэхи хатны судар дээр давхиж яваа соёолон морины билэгдэлийг тайлбарласан байдаг ба үүнийг эртнээс  уялга ч  гэж нэрийддэг байсан нь одоо хир баруун аймгийнхан хэрэглэж мэдсээр ирсэн байдаг .

Монголчууд морьдоо ихэд дээдлэн шүтдэг байсан ба 6 насны морь дотроос соёолон морины идэр нас, хүч чадлыг дээдлэн бэлэгддэг байжээ. Соёолон морийг дээрээс нь давхиж явааг дүрслэн урд, хойд дөрвөн туурай, толгой, сүүл хэсгээс Өлзий хээ бүтсэн гэсэн хувилбар байдаг.

Бэхи хатны сударт 

Цахилж яваа цагаан бор соёолонг Ахуй биеийн ОНГОН-д болгоон ТНГР ээр соёрхоорой

Толгойнд нь ИЭ ЭКЭ Жай СУУ ИЭКҮ- ийг БӨӨ ГҮН тархи болгож ТНГР ээр соёрхоорой ( 1 их засаг)

Хүзүү сээрэнд нь хамтын хариуцлагыг БӨӨкү ЭН бие болгож амьдрахуйд соёрхоорой (2)

Үндэсний алтан Дээд үнэнийг ЦОО нуруу болгож МОНКҮ ТНГРийн ЖРЛГт соёрхоорой (3)

Мянган хүнсч мөр ГҮН сэхээрлийг НЭУ Уртай хослуулж амин Эх-Үр ЭН д соёрхоорой (4)

Есөн ухаан (6) найман оюуныг (7) урд хөлд нь болгоож, гишгэхийн өмнөх тэмтрэл болгоорой

АКОК МОНОГОУУЛ СУУ(8), ОГОУУЛ ЗӨН (9) хоёрыг хойт хөлд болгоож ниргэгчээр аваарай

Ерэн бүтээвэрт Нүүдлийн соёлыг (10) сүүл болгон ухаарч туг сүлд сүнсээр соёрхоорой хэмээсэн байдаг.

Уялгын онол нь : 1. Их засаг 2. Хамтын хариуцлага 3. Үндэсний Алтан дээд үнэн

4.Мянган хүнсч мэргэшил 5. Гэгээрүүлэгч орон зай 6. Улсаа өмөөрөх есөн ухаан 7. Өөртөө эзэн Эрх эдлэхүйн найман оюун 8. АКОК МОНОГОУУЛ сэтгэхүй 9. Огоуул зөн

10. Ерэн бүтээвэрт Нүүдлийн соёл гэсэн түгээмэл арван олзыг цахилж яваа соёолон морь шиг Эр, Ир, Уртай ахуйг байгуулаад түүнийг хэрэглэж аж төрөх тухай онол юм.

Тэгэхээр энэ бүхнийг Төрийн амийг таслах гэсэн санааг морин сүлдээ махалж хэмээн айхтар хурц хэлсэн  болж таарах нь.

Давхиж байгаа морин сүлд , төрийн маань сүлдэнд одоо болтол хадгалагдсаар ирсэн гүн утга бол маш эртний улбаатай ахуйн онол юм шүү. Илүү ойлгомжтой байж магадгүй тул "Төрийн амь ахуй " гэсэн сэдвээр бичсэн эргэцүүлэлийг маань  уншиж үзээрэй.

https://khdelger.blogspot.com/2018/12/blog-post.html

КАУ Ир тугаа урж гэдэг хэлцийг тайлахын тулд МТТТ судар дээр КАУ гэдэг үгийг яаж тайлсныг харвал КАУ гэдэг нь бөө чадамж гэсэн байдаг. Харин Ир гэдэг үгтэй холбогдвол өвгүдийн ухаанаас суралцаж өөрийн чадамжаа хурцлах гэж ойлгож болох мэт. Харин КАУ Ир тугаа урж гэхээр энэ бүхнээ үгүйсгэвэл буюу өвөг дээдсүүдийнхээ ухаанаас холдвол гэсэн санаа байж болно. ТНГР БӨӨ сүнсээ хоосолж үжирч хөгжснөөс гэдэг нь улс орныхоо олон зуун жилийн ой санамж гүн ухаан мэдлэг оюунаас хол байх гэсэн санааг  илэрхийлээд түүнээс учирах хор хохиролыг нь малаас доор болно хэмээн ёжилсон санаа бололтой. 

Гал үжин

Хөх далиар жигүүрлэж

Хүмүүн заяаг олоод

Газарт буусан аянганаас

Гал бадрахыг таниад

Хадгалж хамгаалах олзоо

Ханисаж нийтээрээ манаж

Айдас үгүй амьдран орших

Айл бүлийн жаягаа бататган

Алсын хараагаа ододоор тогтоох

Аранзал улаан галан бадармой

Голт зүрхний амин хэлхээ хөврөх зүг

Гал халуун итгэлийн цог төөнөн уугина

Голыг тасдах хар хүчин тархийг харанхуйлахад

Гэрэл гэгээ өр зүрхнээс тэр л цогоор бадамлан

Хайрын гал болон бадарч түмэн олныг гийгүүлнэ

Дэм дэмэндээ орших мөн чанарыг голлогчид

Дээс эрчлэх мэт чангарч бүгдийг бүслүүрдэн

Дэлхий ээжээ мөнхөд оршоох голчоо барин

Дээрхийн зарлигийг зүрхэндээ сонордоном

Хэлц үг

 Нэг удаа БууЭрЭл " Хэлээд ойлгодогсон бол хэлц үг байгаад яахав" гэхэд нь учиргүй гайхаж билээ.

Алтан судар ч гэсэн хэлц үгээр дүүрэн.

" Гэм хийхгүй бол дэм " гэсэн хэлц үг алтан судар дээр байдаг. Бодвол хэлц  үг гэдэг нь  олон талаас нь хэлцэж ярилцаад цаад гүн утгыг нь бүрэн ойлго гэсэн санаа байх.

Тэгэхээр энэ хэлц үгийг тайлж ярилцая гэж бодвол хамгийн эхний үг болох ГЭМ гэж юу вэ? гэдэг асуултаас эхлэх байх.

За тэгээд л өнөө өвгүдийнхээ буулгасан судраас хайж эхлэнэ дээ. Өөрийн өчүүхэн тархиар бодвол мэдээж хэн нэгэнд хохирол учруулбал тэр нь гэм болох байх. Гэмт хэрэгтэн гэж хэн нэгнийг хохироосон хүнийг хууль цаазаар шүүгээд тиймээ энэ хүн хэн нэгэн хүнийг эдийн засгийн хувьд, эрүүл мэнд, сэтгэл санааны  хувьд ингэж хохироосон эсвэл нийгэмд хохирол учруулсан тул гэмт хэрэгтэн гэж тогтоодог. Тэгэхээр гэм гэдэг үгний цаана хохирол гэдэг зүйл заавал байж байх таарах нь. 

За тэгээд алтан судар буюу онолын хувьд ГЭМ гэдэг юуг илэрхийлж байна вэ гээд дахин судруудаа ухаж үзвэл :

Мохоохуйн 550 ГЭМ -т шалтгаан 

Хүчирхэг таван зуун тавин шалтгааныг үртэй хүний есөн хүслээр тохинуулах үлэмж төгөлдөр 35 эрдмийг нээв.  

Ир ГЭН ХҮН -ий арван зургаан зүйл ний ГЭМ гэх мэтээр маш гүнзгий ойлголтууд гараад ирнэ.

Өнгөцхөн барагцаагаар ойлгох гээд үзвэл  юутай ч ГЭМ ийг үүсгэдэг 550 шалтгаан байдаг байх  нь . Бас ний олонд учруулдаг 16 ГЭМ байдаг байх нь.  Энэ бүхний учгийг ухаад байх юм Гэрлийн өргөөнөөс гаргасан "Монгол товчион түүхийн тайлал" ( Монголын нууц товчиог бүрэн эхээр нь болгосон судар шүү дээ)  судар бас 550 дэстэй байгаа нь дээрх 550 шалтгаантай бас холбоотой. Энэ дэс болгоны цаана нэг гэмт шалтгаан нуугдаж байгаа гэсэн үг юм болов уу?

Хөөх юу вэ? ганц ГЭМ гэдэг үгийг тайлах гэсэн чинь бүхэл бүтэн хэдэн боть ч судар уншихаар болчихвуу даа.

За яршиг зүгээр тэр хамгийн сүүлчийн ДЭМ гэдгийг ухах гээд үзэх үү? тэгэнгүүт "Дэм дэмэндээ" гэдэг хэлц үг бас аманд ороод ирэх юмаа. Энэ бол монгол гүн ухааны онолыг тэр чигт нь шингээсэн хэлц үг гэсэн шүү та минь ээ.

Голт зүрхний амин хэлхээ хөврөх зүг

Гал халуун итгэлийн цог төөнөн уугина

Голыг тасдах хар хүчин тархийг харанхуйлахад

Гэрэл гэгээ өр зүрхнээс тэр л цогоор бадамлан

Хайрын гал болон бадарч түмэн олныг гийгүүлнэ

Дэм дэмэндээ орших мөн чанарыг голлогчид

Дээс эрчлэх мэт чангарч бүгдийг бүслүүрдэн

Дэлхий ээжээ мөнхөд оршоох голчоо барин

Дээрхийн зарлигийг зүрхэндээ сонордоном

Өнгөцхөн ойлголтыг ухаж төнхөж хэлцэх шаардлагатай хэлц үгээр хөөрөлдвөл ямар вэ?

" Хэлээд ойлгодогсон бол хэлц үг байгаад яахав" гэдэг нь хэлцээд ойлго гэсэн үг болох нь ....

Бичиг соёл мину

Үнэний замыг таниулах өвгөдийн түүхийн улбаа

Үйлдэж танисан бүхний өв их товчион

Өрнөх үйлийг дэвжээх уран бийрийн татлага

Өөдөө өргөгдөх цацлын ерөөл шингэсэн бичээс

Тэмцэж туулсан амьдралын өнө мөнхийн холбоос

Тэнгэрт тэмүүлэн өндийх босоо голчийн зурлага

Бусгаа цагийн хавсарганд орхигдоход

Бичиг соёлын түүхийг сахин оршоосон

Бусдын өвөр сахисан элгэн түмний минь

Боолын заяаг тасдах сүүлийн учиг болсон

Буган бичгийн улбаат босоо монгол бичиг

Бууриа сахих үрсийн минь өв их соёл мину

Өнгөрөн одох цаг хугацаа дахин давтагддаггүйн адил
Урсан өнгөрөх урсгал ус нэгэн хэвийг үл хадгалнам
Үл давтагдах учир товыг өнгөрөөж орхивол
Үдсэн бүхнийхээ үнэ цэнийг хэзээ ч үл мэднэ
Хэзээ нэгэн цагт хэрэв түүнийг амтат зүүдэндээ мэдэрвэл
Хэлэх үг цээжний цаана бугшиж хий дэмий мэгшиж ч магад
Зөн билгийн ариун дусал зүрхэнд шимэгдэж мэдрэмж хурцалбал
Зөрөг замын чулуу бүрийг тоолон зүрхний учгийг хайж ч магад
Зүгээр нэг нисэх шувуудыг харангаа санаа алдан уясаж
Зөөлөн салхины шившээнд хөг аялгуунд дуу нэмж ч магад
Аялгуу болон дуурсах тэр л уянга агаарт тархаж
Амьдран оршихуйн ухааныг тархинд сийлэх ч юм бил үү хэн мэдлээ

Хог

Сүүлийн үед хогны асуудал их хөндөгдөх боллоо.
Хөдөө очиод мал малладаг хамаатныхаа айлд очиж хэд хоноод өөрсдийнхөө хогийн уутыг хараад хотынхон бид маш их хог тарьдаг улс болохоо мэдэрлээ. Бидний хэрэглээнээс гарсан элдэв пластик сав, нэг удаагийн хэрэглээний салфетка, 00 цааснаас авхуулаад бүгдийг нь хогны уутандаа цуглуулав. Харин хөдөөгийн айлаас  бараг хог гарсангүй.
Ингэхээр бид хэрэглээгээ дахин дахин тунгаах хэрэг гарах нь дээ.

Бид байгальдаа хог хаяхгүй байх талаар их ярицгааж байгаа боловч өөрсдөө ямар их хог гаргаж байгаагаа бодохгүй байна уу даа. Мэдээж ус ундаанаас авхуулаад л бүх зүйл л пластик сав, элдэв сав баглаа боодолтой л байгаа. Хүссэн хүсээгүй л хог гарна шдээ тэгээд яах юм бэ? гэсэн асуулт хүн бүрт л төрж байгаа байх.  Харин урьд нь яаж ийм их пластик сав, гялгар уутгүй хоггүй амьдарч байсан юм болоо?
Социализмын үед дэлгүүрт ороод идэж уух юм авахдаа бүгд л өөр өөрийн гэсэн даавуун уутаа гаргаж ирээд л үсрээд л бор цаасан боодолд боолгож аваад ундааныхаа шилийг буцаж тушааж мөнгөө аваад л , сүү тарагаа хөнгөн цагаан бидондоо хийлгэж аваад л амьдардаг байсан даа. Ээж маань хүүхдүүдийнхээ хуучин хувцасаар ажлын бээлий хийж зарж олсон мөнгөөрөө бас тодорхой хэмжээний хэрэгцээгээ хангаад л амьдарч байсан гэдэг. Төмс ногооныхоо хальсыг цуглуулаад малтай айлд өгчихдөг.  Эмээ маань нэг зүгээр суудаггүй хүн байж билээ. Хааяа нэг хонь гаргаж идсний дараа  хониныхоо арьсыг элдээд л суудаг байсан сан . Сургуулиуд дээр хүүхдүүд анги ангиараа хаягдал яс , хуучин ном сэтгүүл хэрэглэсэн дэвтэрүүдийг бас цуглуулаад савангийн үйлдвэрт болон бусад үйлдвэрүүдэд  тушаачихдаг байж билээ.
 Саяхан найзууд маань Германд суралцдаг охин дээрээ очиход охин нь хогоо хаяж болохгүй шүү гээд л бүх пластик сав шилийг нь тушаагаад эргээд мөнгө болгоод авчихаж байсан талаар ярицгааж билээ.
Ингээд бодоход хоггүй амьдарч болохоор ч юм шиг. Одоо үед хаягдал дахин боловсруулах үйлдвэрүүд ч зөндөө байдаг болж харин бид дор бүрнээ хичээх юм бол  тэр хоггүй амьдарч чадах болов уу?