Эхний буудал маань Герман улсын Франкфурт хот байлаа. Хэдий энэ хотод удаагүй ч жуулчдын очдог гол талбай дээр очиод хотын талаар бага сага зүйл хөтөчөөсөө сонслоо. Хотод өндөр өндөр барилгууд ховор юм. Германы төдийгүй Европын банк санхүү бизнесийн гол төв болсон хот гэхэд New York шиг өндөр тэнгэр баганадсан барилгууд тоотой хэдхэн бөгөөд хотын зам сэлүүхэн , хүмүүс дугуй унан явах нь их л тайван санагдлаа. Сонирхоод хүн амыг тоог асуухад хөтөч маань 800 мянга орчим гэсэн боловч Германдаа эдийн засгаараа тэргүүлэх хотод ордог гэв. Мэдээж хүн л юм хойно Монголтойгоо харьцуулан бодлоо. Бүхэл Герман улсаар бодох юм бол хүн амын төвлөрөл ер нь харьцангуй гайгүй бөгөөд нийт нутагтаа тархан амьдардаг юм уу даа. Манайх шиг л хүн амынхан нь тал нь шахуу нэг хотдоо шавж амьдардаггүй нь мэдээж тухайн улсын бодлоготой холбоотой байх нь. Хоттой танилцангаа Германы муж болгон өөр өөрсдийн бие даасан хууль тогтоомжтой байдаг нь тухайн оршин байгаа газар нутаг , цаг агаарын , хүн амын онцлогоос хамаардгийг мэдлээ. Тэр муж тосгоны иргэд өөрсдийнхөө оршин суугаа газар орныхоо шийдвэрлэх ёстой асуудлуудаа маш сайн нэгтгэж чаддаг, мөн өөрсдийгөө төлөөлөн оролцох хүнээ маш идэвхитэй сонгодог ба тэр сонгосон хүнийг нь нам нь хүлээн авч дэвшүүлдэг тогтолцоотой юм уу даа гэж баримжааллаа. Нэг сонирхолтой уулзалтанд Берлинд оролцлоо. Дрездингээс бид хэдтэй уулзах гэж ирсэн Герман инженерийн сэргээгдэх эрчим хүчний талаарх яриа нэлээн сонирхол татав . Герман улс 2022 оноос хойш цөмийн эрчим хүчнээс татгалзсан шийдвэр парлементаараа гаргасанаас хойш сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээнд 2045 он гэхэд үе шаттайгаар бараг бүрэн шилжих талаар төлөвлөгөө боловсруулсан ба түүнтэй холбоотой эрх зүйн орчин нь хэзээний бүрджээ . Харин хэрэгжүүлэх үе шатаа нарийн төлөвлөхийн тулд тухайн мужийн цаг агаар, улиралын онцлог бүрээр эрчим хүчний одоо хэрэглэж байгаа бусад эх үүсвэрүүдийг хэрэглээг тодорхойлж түүнийг сэргээгдэх эрчим хүчээр шийдвэрлэхэд ямар асуудал хүндрэл гарах талаар олон нийтийн дунд үүсэж байгаа маргаан, түүний үр дүнг хэрхэн хэмжиж үнэлдэг талаар ярьсан юм. Герман улсын технологийн хөгжил бодит хэрэглээ хэрэгцээн дээрээ үндэслэгдэн , үр дагавар нь хир ашигтай, хир хор хохирол дагуулж болох судалгааг байгаль орчны байгууллагууд нь идэвхитэй оролцоогоор хянадаг бололтой.
Манай Ерөнхийлөгчийн айлчлал давхцсан болохоор бизнесийн уулзалт хэлэлцээрүүдээс гадна манай улсын зүгээс Чингис хаан музейн үзмэрүүдийг Берлинд тавиж байсан нь таатай байлаа. Германы мэргэжил сургалтын төв болон нэлээн хэдэн томоохон сонирхолтой төслүүдийн үйл ажиллагаатай танилцах явцад Германчууд өөрсдийнхөө туршлагыг ийм төслийн явцад ийм алдаа оноо гардаг энийг бид ингэж шийдвэрлэх судалгаа хийж байна танай талаас ийм асуудал гардаг уу ингэж шийдвэрлэхийг та бүхэн юу гэж бодож байна гэх мэтээр мэдлэгээ хуваалцах технологио сайжруулах талаар их ярих юм. Бас нэг анзаарсан зүйл бол байгаль хамгаалах төрийн бус байгууллагуудын тавьдаг эсэргүүцдэг асуудлыг маш анхааралтай судалдаг гэх ба нэг томоохон тээвэр логистикийн төслийг Германд суралцаж төгссөн манай Монгол залуу инженерүүд удирдаж байсан ба тэд хотын ногоон байгууламжийг хамгаалах байгаль орчны байгууллгуудын шаардлагаар төслийнхөө тээврийн маршрутыг өөрчлөх шаардлагатай болж байсан гэж яриж байсан.
Бид Германы Франкфурт Берлин хотуудаас гадна, Испаний Барселон Мадрид , Италийн Ром хотуудаар бас аялсан юм. Юуг гадны хүний нүдээр анзаарсан бэ? гэж өөрөөсөө асуулаа. Хамт явсан хүмүүс маань бүгд барилгын салбарын хүмүүс байсан болоод ч тэр үү тухайн улсын алдартай уран барилгуудыг үзэж сонирхсон бөгөөд зөвхөн Барселон хотын хувьд алдарт архитектур Антони Гауди гэдэг хүний бүтээлүүдгүйгээр төсөөлөшгүй бөгөөд түүний алдарт сүм Sagrada Familia 1882 оноос өнөөг хүртэл баригдсаар байгаа ба зөвхөн түүнийг үзэх гэж дэлхийн өнцөг булан бүрээс жилд 16 сая орчим жуулчидхүн ирдэг нь тухайн улсын эдийн засагт ямар их нөлөө үзүүлдэг нь ойлгомжтой. Зөвхөн нэг хүний бүтээл гэхээсээ илүү түүний архитектураар түүнийг 1882 оноос хойш өнөөг хүртэл бариж бүтээж байгаа барилгачид уран бүтээлчдийн нөр их хөдөлмөр ийм их үр өгөөж улс орныхоо эдийн засагт нэмэр болж байгаа нь бахархууштай. Үүнээс гадна мэдээж 1 800 000 орчим хүн амтай , дээрээс нь 16 сая орчим жуулчид жилдээ хүлээж авдаг жижигхэн нутаг дэвсгэрт (Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрээс бараг 40 дахин бага ) энэ хотод дэд бүтэц, нийтийн тээвэр, түгжрэлийн асуудал бараг байхгүй байгаа нь өөрсдийгөө бид ер нь юу хийгээд яваа улс вэ гэж гайхахад хүргэсэн шүү. Ром бол ёстой түм түчигнэсэн газар байна лээ. Хотын гайхамшигт хуучны уран барилга музей сүмд ороод тэдний өвөг дээдсүүд үнэхээр агуу гайхамшгийг бүтээсэн юм байна гэж бахдахын хажуугаар бас түүний үр шимийг үр хүүхэд нь ингээд хүртээд сууж байгаа нь гайхалтай байсан бөгөөд суурин соёл болон нүүдлийн соёлын ялгааг эргэцүүлэн өөр өөрийн онцлогоор нь л бахдан гайхаж байлаа. Колизей МЭ 80 оноос түүхтэй бөгөөд Ромын эзэнт гүрэн түүний инженерчлэл архитектурын гайхамшигийг бахдахаас гадна сэргэн мандалтын үеийн уран зураг уран барималын гайхамшгийг хараад италийн ард түмний бүтээсэн бүхнийг бахдан гайхширсаар ирсэн дээ . Хот байгуулалтын талаар сонирхуулахад газар доорх метро хийхэд маш эртний олдворүүд их байдаг тул метроны тунелиуд ухахад хүндрэлтэй тул тийм ч сайн хөгжиж чадаагүй гэж байсан ба харин газар дээрх нийтийн тээвэр логистикийн хөгжил тэр олон тооны жуулчидтай холбоотойгоор хөгжиж байгаа бололтой , харин авто машинаар хотын төв рүү бараг ордоггүй бололтой харин бусад газруудаар явахад нээх түгжрэл гэх зүйл бага ч гэсэн бусад Европын хотуудтай хариуцуулахад арай их байж магад санагдсан. За тэгээд Ватикан хот улсын талаар дурдахгүй байхын аргагүй. Ромд очсон хүний заавал үзэх ёстой зүйл бол Ватиканы музей. Тэнд маш олон гайхамшигтай үзмэрүүдийг үзэж болно. Би Монгол улстай холбоотой үзмэр ил байгаа эсэхийг үзэх гэж бусад улс орны үзмэр тавигдсан хэсэгт очсон боловч харамсалтай нь зарим хэсгүүд нь хаалттай байсан. Харин улс орон болгоны бөөгийн шашны өмсгөл зүйлт, малгай тэргүүн, хэц хэнгэрэгүүд байсан нь улс болгоныг онцлогийг шингээсэн байна лээ. Ватиканы өнгөрдөг Пап лам Франциск каталог шашинтай улс орнууд их байхад каталог шашинтнууд маш цөөхөн байдаг Монгол улсад яагаад айлчилсан юм болоо гэж гайхсан. Ватиканы сүмийнхэн эртнээс Монгол улс руу хүнээ илгээж байсны нэг бидний мэдэх Плано Карпини. Түүний Монголчууд бидний талаар сонирхолтой түүхийг бичиж үлдээсэн ба харь хүний нүдээр харсан бүхнээ бичиж Монголчуудын ахуй амьдрал, төрийн зохион байгууллалтын онцлогийг ойлгох гэж хичээсэн байдаг. Эртний Хар хорин хотод маш олон шашны төлөөлөлүүд эв нэгдэлтэйгээр зэрэгцэн оршиж, өөр өөрсдийн шашны онцлогоор гүн ухааны ном хаялцаж тэр бүхнийг нь Монголын ихэс дээдсүүд сонсон суудаг байсан нь бас л сонирхолтой баримт ба Пап лам Монголд ирэхдээ манай төрийн гүн ухааны 3 гол онолын нэг ГЭР онолын талаар ёс заншилтай нь уялдуулан монгол гэрийн бүтэцтэй нь уялдуулан сонирхож байсан ба олон шашны төлөөлөлтэй уулзалт зохиосон нь юу эрж хайж явсантай нь холбоотой байсан биз ээ .
